Къадарны биз билмеген жолларында

- Хапар -

Зухра бла Алийхан тюбешген кюн жомакъча къалгъанды къызны эсинде. Не сууукъ къышхы кюнде тюшюрсе да ол ингирни эсине, жюреги жылынады, кёлю кётюрюледи. Ол насып, узакъ бармагъан эсе да, аны биргесинеди. Насыпны узакълыкъ бла ким санады?

Алийхан Кавказдан ата къарындашына келип, самолётдан тюшгенде, Зухра да Пишпекден ана къарындашындан келип тюшген эди башха самолётдан. Такси сакълагъан жерге уа бирге жетгендиле. Таксистни соруууна:

– Мен Наурузбай жанына барлыкъма, – дегенинде къыз, аны ычхындырып къояма деп къоркъгъандан:

– Мен да! – деп чапхан эди Алийхан.

Ата къарындашы Хажикъурман а башха шахарны башха къыйырында жашай эди. Болсада, ала алай келишим эте тургъунчу, Хажикъурман бла къызы жетгендиле да машина бла, Алийханны, Зухраны да ары олтуртуп, шахар таба тебирегендиле.

Артда ала кёп кере кюлгендиле: «Ол кюн окъуна келтирип къоймагъан эдик да Зухраны юйге!» – деп. Зухра бла Алийхан а алыкъа таныш да тюйюл эдиле.  Зухра кеси да кёп кере сейир этгенди танымагъан адамлары бла олтуруп, ол кюн юйюне алай келгенине. 

Артда уа ала тюбеше тургъандыла. Алма-Атагъа къурулуш инженерге окъургъа келген Алийхан дохтур болама деп тохтагъаны да андан эди – Зухра бла бирге окъургъа сюйюп. Хау, бирге окъугъандыла ала. Алма-Атаны бек жаратханды Алийхан. Ата-анасы айтып, биле эди ол огъурлу халкъны халаллыгъын, керек кюнде билек болуп сюелиучюсюн да. Мында шуёхла да терк тапхан эди ол. Зухра танышдыргъан эди аны шуёху Къайырбек бла…

  Зухра терк-терк тюшюрюучюдю ол заманны эсине. «Жашлыкъдан татлы, иги да бир зат болмаз дунияда», – деучюдю алыкъа ол акъылгъа келалмагъан жашчыгъына. Ала ючюсю да, врачла болуп, адамлагъа багъып, къалай ариу жашарыкъларыны юсюнден кёп кере ушакъ этгендиле. Окъуугъа, ол-бу больницагъа юйренирге, андан сора библиотекагъа бирге жюрюгендиле, ингирде шахар орамлада бирге баргъандыла.

– Иги къалауурларынг барды, къызым! Салам алейкум, жашла! – деп, алай тюбеучю эди Зухраны атасы алагъа.

Анасы уа, олсагъат босагъада кёрюнюп:

– Келигиз, жууукъ болугъуз! Атамы жаны ючюн, ашатмай а иерик тюйюлме, – дер эди да, артда уа ашап бошагъандан сора, барысы да бирге чай ичер эдиле арбазда, жатма салкъынында олтуруп.

Хар не да турады алгъынча, Зухра да, ата-анасы да, Къайырбек да.  Жаланда Алийхан жокъду. Аллай мудах сагъышха терк-терк келиучюдю Зухра. Алай а, олсагъат тобагъа къайтыучуду, жашчыгъы эсине тюшюп. Анга Алийхан деп атарыкъ эди ол, анасы унамагъанды ансы. Сюймегенди ол, къызы аны эсгерип, кюйюп турса. Ырыслагъан да этген болур туудугъуна жашамай кетген атасыны атын атаргъа.

– Ай бир зат бла жюрегими къыйнаса уа! – деп, анга термиле эди Зухра, алай болса, аны унутуп къоярыкъ сунуп.

Тюз да окъуп, дипломларын къолгъа алгъанлай келген эди Алийханны ата къарындашы, къауум ахлулары бла аны тилей. Сёз тауусуп, ай да озгъунчу элтген эди аны арбазына. Кавказдан а киши келмеген эди. Сюймегендиле Алийханны атасы бла анасы узакъ келинликни. Ала жангыз жашларына башха насып тежей эдиле – къоншуларында жашагъан председательни жангыз къызын.

Алийханны атасы Хажибекир колхозда бухгалтер эди. Не ишни да ала тамата бла бирге этгендиле, бир бирни ангылап, талай жылны ишлегендиле. Аланы араларында татлылыкъ бир заманда юзюлмегенди. Ариужан туугъанлай окъуна, атасы:

– Хажибекир, киеулюгюмю къайда излеригими билип турама, – деп, жаз тил бла алай айтханда, барысы да ол ахшы мурат ючюн толу аякъла кётюргенлери кертиди.

Биз не десек да, къадар кеси айтхандан чыгъаргъа унамайды.

– Сен аны ючюн жарсыма. Тюз да кёргенлей сюерикдиле сени атам-анам, – деп жапсара эди сюйгенин Алийхан.

Тойлары уа бек жарыкъ эди. Кавказда аллай тойла болмагъанларына жарсый эди Алийхан. Тепсеу, жыр айтыу, кокбар, турукъгъа миниу, жыжым тартыу, таш атыу. чариш… къаллай оюн этмеген эдиле ала ол кюн! Ата къарындашы Хажикъурман, не бла да къонакъланы кёллерине жетерге сюйюп, кеси сабийлерине этмегенни этген эди къарындашындан туугъаннга. Адетде болуучу бир мал орунуна юч мал салгъан эдиле аны шапалары ол кюнледе аш къангалагъа. Юч кюнню ичинде той-оюн арбазны къоймагъанды. Ол къууанч ючюн бек ыразыды Зухра Хажикъурманнга. Къайырбек, татлы нёгерлерин къууандырама деп, тепсегенин къоймагъанды ол кюнледе. Артда уа кетген эди шахардан узакъ элге – аны ишлерге ийген жерге. Ол ары кеси сюйюп баргъан сунуп тургъанды Зухра. Ол алай болгъаны да кертиди. Сабийликден сюйюп турса да Зухраны, къыз аны тенгин сайлагъанда, ачыгъанын бир заманда да кёргюзтмегенди алагъа. Сюйгенини насыбы анга кеси насыбындан эсе магъаналы кёрюннгенди.

Алийхан бла Зухра уа экиси да бир больницада башлагъандыла урунуу жолларын. Жыл озуп, солуу айында кетген эди ол Кавказгъа.  Къайтырча болмагъанды. Бичен келтирирге баргъанлай, машина таудан аууп кетип, анда жоюлгъанды. Хажикъурман бла бирге ата-анасы, Зухра, Къайырбек да баргъан эдиле ары. Ала анда тургъан ыйыкъ жиляулу эди, алай а анда хар не да Алийхан бла байламлы болгъаны сюйдюрген эди Зухрагъа ол ата-бабаларыны узакъ жерин.

Жашау магъанасын тас этип къоюп, анга къалай къыйын кёрюннгенин не деп айтхын сёзле бла? Аны жюрек тюбюнде Алийханны бла аны сюймекликлерини шагъаты – балаларыны жюреги урмаса, ол эки жюрек бир бирни эшитмеселе, жашау андан ары къалай барлыгъын билген къайда? 

Аны жапсара арыгъан болур эди анасы, баласыны насыпсызлыгъын кёргенден къыйын не барды жер юсюнде, бирде ол:

– Къызым, Зухра, Аллахны жазыуу къалай боллугъун бир киши да билмейди. Алдан билсенг а былай боллугъун, барлыкъ тюйюлмю эдинг Алийханнга? – деп соргъанда, Зухра, сагъыш эте да турмай:

– Барлыкъ эдим, – деп къысха жууап берген эди.

– Насыпны ауанасы узунду, – деген эди ол заманда мудах Забида, къолун къызыны инбашына сала. – Ма бусагъат, баланг тууса, ол заманда ангыларыкъса, Алийхан бир жерге да кетмегенин, ол бизни бла болгъанын. Кёкден къарап, кёрюп турады инжилгенинги, къыйнама аны быллай бир… Сюйгенин тас этген къыйынды, алай жашагъан адам жашау этерге керекди, ауана болуп айланмай. Бушууну кётюралмай, кесин тас этген табаллыкъ тюйюлдю эс. Аны бла бирге хар не да тас болады…

Хажикъурманнга уа ыразыды Зухра, ол анга не заманда да эс тапдырып тургъаны ючюн. Сабийни бла аны больницадан чыгъарыргъа да ол келген эди, аны жыл санында аллай жумушну этген артыкъ намыслыгъа саналмаса да. Алийханны жашыны къулагъына Аллахны сыйлы атын ол биринчи айтханды. Адилгерий деп да ол атагъанды, аллай бир жигит нёгери болуучу эди да, анга ушасын деп. Сабийни къурманлыгъын да ол кишиге жетдирмегенди. «Эр киши сабийге бизде эки мал кеседиле», – деп, тийрени жыйып. Артда ала Кавказгъа, Алийханны къабырына барып да къайтхандыла. Сабий атасыны арбазында атлап башлагъанын насыпха санап, узакъ ыннасы бла аппасы, бир къууана, бир мудах бола, ётдюре эдиле туудукъларын бир бири къолларына. 

Адилгерийчикге юч жыл болгъанда, аны туугъан кюнюне келгенинде, ачханды жюрегин Къайырбек Зухрагъа.

Ол ишни этерик тюйюл эди Зухра, аны Хажикъурман да кёллендирмесе.

Аны юйюне элтген кюн а Къайырбекни бар жууугъу-ахлусу анга этген сыйны санар онг къайда. Келип, аны аягъына чырмашхан жашчыкъны ёрге алып, жюрегине жууукъ къысып:

– Мен сени атанг боллукъма хар заманда да, Алийхан ючюн да, – дей эди Къайырбек, бетинден татлы тенгини кёзлери къарап тургъан сабийчикни тансыкълай.