Харбызны эм игисин къалай сайларгъа тийишлиди?

Харбызланы кезиулери башланды. Алай, ууланмазча, эм игисин къалай сайларгъа боллукъду? Аны юсюнден диетолог Ахкёбекланы Зайнаф айтады:

-Харбызны сатып ала туруп, ата-бабаларыбызны амалларын хайырланыгъыз: орта бармакъ бла неда харбызны сол къолугъузгъа алып, онг къолугъузну аязы бла къабыргъасына уруп кёрюгюз - ол кезиуде бишген харбыз таууш этерикди. Дагъыда бир амал - аны эки къолугъузгъа алыгъыз, къулагъыгъызгъа  къысыгъыз, эзилгенча таууш этсе, ма олду бишген. Тауушу ачыкъ зынгырдауукъ эсе, ичинде бош жерле бардыла. Аны терк ёсдюрюр ючюн, селитра семиртгичле хайырланылгъандыла. Ачыкъ таууш этилген а бишмегенди. Ала туруп эс буругъуз, жарылгъаны, урулгъаны (хыбылы) болмасын.

Экспертлени айтханларына кёре, харбызланы бизге Астрахань, Волгоград областьладан, Ставрополь крайдан, Дагъыстандан келтиредиле сатып алып жер-жерли фермер мюлкле, москвачы фирмала да.

Быйыл исси болгъаны ючюн харбызланы кезиуню бир ыйыкъ алгъа башланнганды.

Битеу алып айтханда, базарлада харбыз бла байламлы болум тапды. Аланы качестволарын тинтген службала нитратланы барлыкъларын бла жокълукъларын тинтедиле. Дау этерча тюйюлдю: не озгъан жылда, не быйыл алада нитратла мардадан кёп тюйюлдюле.

Харбызланы формаларыны юслеринден айтханда, не сейирлик эсе да, къыйматын ачыкъламайды. Тёгерек, зугул да бир кибик татымлы боллукъдула. Жаланда бир жаны тыммыл болмасын ансы. Сатыучула харбыз алай бир жаны бла «жатып» тургъаны ючюн болгъанды деселе да, ийнанмагъыз. Харбыз аллай формалы терк ёссюн деп «багъып» тургъанлары ючюн болургъа боллукъду. Аны жарылгъаны, урулгъаны, жумушакъ жери да болмазгъа керекдиле.

Тюрсюнлюгюню юсюнден да айтайыкъ. Ол да кёрюмдю тюйюлдю: кёп сортлары жайылгъандыла харбызны – къаралдым жашил бла акъ сызлыкълары болгъанла, арталлыда сызлыкъсызла окъуна да. Татыулу сорт чыгъарыр ючюн, сортланы бирин бири бла жалгъашдырып кюрешедиле. Харбыз жаланда иги жашил, акъсыл сызлыкълы болургъа керекди деген сёзле окъуна да сизни алдаргъа боллукъдула. Сёз сиз сюйген сортну юсюнден бармай эсе.

 Аслам эс харбызны сапчыгъына буругъуз: жашил болса, ахырына дери да къуруп кетмеген эсе, харбызны кёп болмай юзгендиле. Сапчыгъы ахырына дери къуругъан эсе, ол «къартайгъанды», аны эти жумушакъ эм татыусуз боллукъду. Сапчыгъы  мурдору жашил болса, ол харбызгъа да игиди дерге боллукъду.

Ауурлугъу беш-сегиз килограмм болургъа керекди. Россейлиле,  Волгоградныкъыла, Астраханьныкъыла артыкъ уллула болмайдыла (не уллусу да 10 килограммдан ауур болмайды). Тюркде теплицалада ёсдюрюлгенле уа уллула боладыла.

Харбызла кёп тюрсюнлюле болуучудула: къызгъылдымладан башлап къып-къызыллагъа дери. Аны бояу бла къызартадыла дегеннге уа ийнанмагъыз. Алай этерге онг жокъду, къабугъуна жара салмай. Алай этселе, харбыз барлыкъ жерине жетмей, чирип къалыргъа боллукъду. Андан сора да, жюзле бла саналгъан харбызланы  къызартырыкъ бояу къайдан табарыкъсыз? Бир-бир сортла къып-къызылла, башхала уа къызгъылдымла боладыла, алай харбызны татыуу тюзюнлей тюрсюню бла байламлы тюйюлдю.

Сезонлары жетмеген кезиуде, башхача айтсакъ, июльну ортасында сатылып алыннган харбызлада нитратланы саны кёп болургъа боллукъду, алай эсе, аш орунугъуз аурургъа боллукъду. Сатып алгъан харбызны да тынгылы жууаргъа, къабугъунда болгъан микробланы, букъуну да кетерирге керекди.

Харбыз кесини заманында (августдан башлап кюз артына дери) бек хайырлы затды, артыкъда бюйреклери ауругъанлагъа, мардасыз арыкъ болгъанлагъа. Сюйгенигиз чакълы бир ашагъыз харбызны.