Ариу къызны жарсыулу къадары

Ёмюрледен бери да айбатлыкъны сыфатын ачыкълай, назмучула, акъылманла аламат сёзле айтхандыла, жырла жазгъандыла, макъамла къурагъандыла. Ала чырайлыкъны дуниягъа къууат берген кюн, къарангы кечени жарытхан ай, жаз башында къарны жырып чыкъгъан жанкъоз гюл эм кёп башха сейир затла бла тенглешдиргендиле. Болсада, не кёп сёз айтылгъан эсе да, хар кёргенинг сайын ариугъа бир жангы багъа биче бараса.

Заман жетип, ала кете барсала да, хапарлары уа ёмюрледе да айтылгъанлай турадыла. Хар миллетни да тарыхында, таурухларында да айтылып келеди ариу тиширыуланы юйлеринден. Аны бла байламлы кёп юлгюле келтирирге боллукъ эди. Алай бюгюн артыкъ эртте да болмагъан, шёндю уа аты унутула баргъан бир кёз къаматхан малкъарлы къызны хапарын айтайыкъ.

Онтогъузунчу ёмюрню башында Огъары Малкъарда Кюнлюм элинде ташдан къаланнган уллу къалада юйюрю-юйдегиси бла Абайланы Алиймырза жашай эди. Аны биринчи къатыны Жанхотланы къызлары болгъанды. Ол, бир къыз, бир жаш тапханлай, кёп жашамай, ауруп ёледи. Къызны халкъда жюрюген аты Абайланы ариу къыз эди, жаш а аты айтылгъан Гергакъ болгъанды.

Бир къауум жыл озгъандан сора Абай улу экинчи кере юйдегили болады. Бу жол ол жашау нёгерге Орусбийланы Мусосну жашы Кертибийни къызын алады. Ол тиширыу да анга эки сабий табады: бир жаш бла бир къыз. Жашха Азнор атайдыла. Жарсыугъа, къызны аты белгисизлей къалгъанды. Тукъумда жюрюген хапаргъа кёре, Алиймырзаны тамата къызы, суу сурат болгъанды. Той-оюн болгъан жерден кёз тиймей къайтмагъанды. Къыз тигиу ишге да уста эди.

Муну хапары тау артына да жетеди. Узакъ жерледен окъуна келип, аны тилеп тебирейдиле. Кесини багъасын билген къыз кёплеге бюсюремейди. Бир кере уа Гелиани тукъумдан бир эбизе бий келеди. Къыз аны жаратады да, анга барыргъа ыразылыгъын билдиреди.

Беш тау элде кёпге дери айтылып тургъан уллу той болады. Жюзден артыкъ адам келген эди келинликлерин элтирге. Абайлары да къонакълагъа иги тюбейдиле, къарайдыла. Асыралгъан бугъала соядыла, уллу къазанлада бозала биширедиле. Кёа кечелени, кюнлени къонакъларына бир жукъдан керекли этмей къарайдыла. Таулу бийле да кеслерини къолайларын, кючлерин кёргюзтедиле. Ахырында, уллу берне салып, ашырадыла.

Къызны биргесине да къауум адам баргъан эди. Эбизеле да, малкъарлыладан артха къалмай, тюбедиле къонакъларына. Келинлерини ариулугъун кёргенлеринде уа, ол кесини арбазына келгенча, хар бири да бек къууаннган эди.

Кёп сыйлы саугъала къоллу болуп, бир ыйыкъдан малкъарлыла ызларына къайтадыла. Анда къалгъан къызны юсюнден айтханда уа, жарсыугъа, аны ёмюрю узакъ болмады. Жангы жерни хауасымы, суууму жарашмадыла, огъесе башха сылтауму болду, ол ауруп, ёлюп къалады. Эки жаны да бек жарсыйдыла. Алай къадаргъа амал жокъду.

Бираздан Абайланы эбизе жууукълары келедиле. Саугъала келтиредиле. Кюмюш адырлары болады. Андан сора, бир машок тазаланмагъан алтын, къара кюмюш, накъышла бла жасалгъан эки уллу мюйюз, дагъыда кёп башха затла. Ким биледи ол заманлада бу тийреледе аллай мюйюзлери болгъан малла жюрюген эселе да. Бюгюнлюкде уа ала жокъдула деп арсарсыз айтыргъа боллукъду. бизге жетген хапарлада бирле алагъа тенгиз ийнекникидиле, башхалары уа суу ёгюзнюкюледиле дейдиле.

Ким биледи, къайсылары тюз эселе да. Къалай болса да, аланы бек сыйлы саугъагъа санап келтирген эдиле иелери. Мюйюзлени узунлукълары 80-шер сантиметрди, хар бирини ичине уа 3 литрден артыкъ суу сыйынады.

Андан бери жюх жарым жылдан атлагъанды. Адамла тууа, тёлюле бир бирлерин алышындыра барадыла. Абайланы ариу къызларын таныгъанла эртте дунияларын алышхандыла. Хапар а таурухха айланып къалгъанды.

Биз айтхан хапар керти да болгъанына уа эбизеле келтирген адырладан бир къауум сакъланнганлары эм ол эки мюйюз шагъатлыкъ этедиле. Бусагъатда мюйюзлени кюмюш накъытлары жокъду, ала кёчгюнчюлюкню къыйын жылларында сатылгъандыла. Кеслери да, озгъан заманланы тилсиз шагъатларыча, энтта да тукъумда турадыла. Аланы кёрген, сейир этеди, не зат болгъанын сорады. Иелери да, эринмей, ариу къызларыны жарсыулу къадарыны юсюнден айтадыла.

Османланы Хыйса.
Поделиться: