Маданият

Тырныауузда Отарланы Керим атлы 1-чи номерли лицейде жаш назму окъуучуланы «Живая классика» Битеуроссей эришиулерини район уруму къуралгъанды.  Школ кесекде хорлагъан онеки жашчыкъ бла къызчыкъ регион бёлюмде къарыуларын сынар ючюн хунерликлерин аямагъанлай кёргюзтгендиле. Ала тынгылагъанлагъа автор чыгъармагъа сыйындыргъан  оюмун жетдирирге, сыфатха келиширге, шатык окъуу къолайлыкъны хайырланыргъа, суратлау сыфатны толу баямларгъа керек болгъандыла.

Холамханланы Къайсын бизни бюгюннгю эстрадабызны жарыкъ жулдузларыбыздан бириди. Ол Музыка театрны, «Амикс» жыр ансамбльны солистиди,  халкъла аралы Урал-моно фестивальны миллет тёрелени сакълауда энчи саугъасына тийишли болгъанды. «Советская молодёжь» газет бардыргъан республикалы жырчыланы хит-парадында ол аслам заманны биринчи жерни ычхындырмагъанлай тургъанды. 

Бизни сабийлигибиз къалай зауукълу болгъанын ол заманда билалмай эдик. Тийреде алты-жети сабий ёсдюрмеген юйюр жокъ эди. Эрттенден ингирге бир кюн бизде, бир кюн къоншу юйде, болгъанны да чачып, ойнар эдик. Бир ананы бети къарангы болуп кёрмегенме, жарыкъдан-жарыкъ болгъан болмаса.

Россейни халкъ устасы (2001 ж.) Жангуланланы Хамзатны жашы Ибрагимни  бюгюн да тутадыла адамла эслеринде. Ол этген агъач аякъланы, таякъланы неда аны  фотоаппарат бла алдыргъан суратларын  сюйюп, сыйлап сакълайдыла юйлеринде.

Тиширыуланы халкъла аралы кюнюне жораланып,  Нальчикде  Къырал концерт залда уллу концерт болгъанды.  Анга келгенле бек алгъа  фойеде   сабийле ишлеген суратладан "Мени багъалы анам!" деген    уллу да , сейирлик  да кёрмючге къарап, зауукълукъ тапхандыла. Миллет кийимлери бла сюелген гитче жашчыкъла уа хар къонакъгъа гюлле,  конфетле да  бергендиле.

Къарачай-малкъар тёрели жыр искусство халкъны культура жаны бла айныуу бла байламлыды. Аны тамырлары уа, сёзсюз, фольклордан келедиле. Малкъарны бла Къарачайны фольклор чыгъармаларында, кёп сейир сыфатла кёргюзтюлюп, адет-тёрелени, ийнаныуланы, ырысланы, тюрлю-тюрлю табыныуланы юсюнден айтылады. Аллай сейир сыфатладан бири Онай атлы алтын къоллу чырайлы бийчеди.

Эки ай чакълы озгъан болур эди мен къоншум Ахматха бармай тургъанлы. Эрттен бла эртте ишге кетеме, юйге да кечирек келирге тюшеди, арыгъан кибик да этесе. Эриннгенлик да болур, сора бюгюн къалгъанлыкъгъа, тамбла барырма деп болжалгъа саласа.

Аймуш – къойланы бла  сюрюучюлени жакъчысы, аланы аурууладан, таулада таш тюшюуледен, желледен, ёлетден, жыртхыч жаныуарладан эм уручуладан, мал тёлюню саулай сакълагъан эмда къойчулагъа не жаны бла да болушхан тейри. Аны юсюнден къарачайлыланы бла малкъарлыланы буруннгу тепсеулерини юсюнден хапарлагъан китабында Къудайланы Мухтар да жазады. Циклны андан ары бардыра, аты айтылгъан этнографыбызны материалларын хайырланабыз.

Орусбийланы Фатиманы малкъар культурада жери энчиди. Ол сёзню музыканыча эшитиучю эди. Атасыны юсюнден материал жазгъанымда: «Жырча эшитдим битеу тизгинлеринги», - деген эди. Мен ол очерк бла сау ыйыкъ кюрешген эдим.  Артда орус тилде Фатиманы юсюнден ашыгъышлы бир башха материал жазама, аны уа басмаларгъа къоймагъан эди, чийлигин сезип. Сёзню музыкача эшитген, битеудуния литератураны, культураны, энчи философияны да терен билген  Орусбийланы Фатимача экинчи адамгъа тюбемегенме.

Бу жол сабан тойну – жер сюрюуню тёрели байрамыны юсюнден хапарлайбыз. Материал Къудайланы Мухтарны жазгъанларына таянып хазырланнганды. Сабан той  тёрели къууанч  къауум эр киши танг аласында бугъала эм сабан агъачла бла ауузну кюнлюм жанына чыкъгъан кюнде белгиленеди. Битеу аны бла байламлы байрам жумушла да андан башланнгандыла.  Жер сюрюрге хазырланып, берекетли адамладан бири  жашил байракъны (уяна тургъан табийгъатны белгисин) орнатханды, ызы бла  энчи тилек  айтханды.