Келир онжыллыкълада Россейни халкъыны саны азаймазына бюгюнлюкде къайгъырыргъа эмда тийишли мадарла этерге керекбиз

В.ПУТИН: Кюн ахшы болсун, хурметли коллегаларым!
Бюгюн  Сабийлени сейирлери бла байламлы мадарланы миллет стратегиясын толтурууну эсеплери чыгъарыллыкъдыла. Ол беш жылгъа белгиленнгенди да, бу заманны ичинде аны боюнуна  салыннган борчланы тамамлау, тюбеген проблемаланы кетериу жаны бла уллу иш бардырылгъанды. Анга уа битеу регионланы власть органларыны, жамауат организацияларыны, алимлерини тири къатышханлары  артыкъда магъаналыды. Ол керти окъуна битеуроссей, битеумиллет иш болуп къалгъанды. Башха тюрлю болур амалы да жокъ эди – сёз сабийлени, Россейни келир заманыны юсюнден барады да.
Мында,сёзсюз, тамамланнган ишлеге багъа бичип башхала да сёлеширикдиле, алай шёндюден таукел  айтыргъа боллукъма: эсепле къыйматлыдыла, кёллендирирчадыла. Ала Федерация Советни башламчылыкълары заманнга келишгенлерин, жетишимли толтурулгъан борчла уа керти окъуна бек магъаналы болгъанларын шарт кёргюзтедиле.
Айхай да, бизге аны бла тохтап къалыргъа жарарыкъ тюйюлдю, алгъа барыргъа керекбиз. Этер ишибиз алыкъа кёпдю, мен аны юсюнден да айтырма. Кесигиз билгенликден, Указгъа тийишлиликде быйыл Сабийликни онжыллыгъыча белгиленеди.Правительство, жангы проектни толтура, аны Сабийле бла байламлы мадарланы миллет стратегиясы салгъан борчла бла байламлы этмей къоймазлыгъына, Федерация Совет а  анга кёз-къулакъ болуп турлугъуна бек ышанама.
Былайда  юйюрню даражасын кётюрюу, сабийлени барысы да тийишлисича айнырча тенг онгла къурау дегенча жумушла бизге артыкъда магъаналы болгъанлай къалгъанларын чертирге сюеме. Биз 2000 жылланы башындан бери да демография жаны бла халны игилендирир ючюн къолубуздан келгенни аямагъаныбызны сиз билесиз. Оюмлу, энди уа къыйматлы деп айтыргъа боллукъ оноуланы хайырындан битеу салыннган борчла толтурула барадыла.
Энтта да  ишлеп тургъан хайырлы мадарланы араларында аналыкъ капиталны программасыны магъанасы энчиди. Ол жаны бла кёп зат этерге къолдан келгенди, сабийлени саны ёседи. Юйюрде эки сабий марда болуп барады. Къагъанакъланы араларында ёлгенлени саны азайгъанды. Кёп перинатал ара ачылгъаныны хайырындан халкъны санына къошула барырча этерге къолдан келгенди. Аны, ачыкъ айтханда, киши сакъламай эди, болсада –ол баямды.
Алай бюгюнлюкде демография хал жангыдан осалгъа кетип тебирегенди. Аны алай боллугъун биз биле эдик. Къыйын кезиулени хаталары бизге энди жетип келедиле. Мен Уллу Ата журт урушну заманында, 1943-1944 жыллада, дагъыда 1990 жыллада экономика тозурагъанда, социал сфера да жокъ болгъан чекге жетгенде, халкъны саныны ёсгени тохтап къалгъаныны  юсюнден айтама.
Ол халны игилендирир, келир онжыллыкълада Россейни халкъыны саны  азаймаз ючюн биз  бюгюнлюкден  къайгъырыргъа, бек къаты мадарла этерге керекбиз. Хар жаны бла да ишни тирилтмей жарарыкъ тюйюлдю: ёлгенлени санын азайтыу, сабийле кёп тууарча этиу жаны бла да. Эштада, демография бла байламлы политикабызны жангыдан къурамай жарарыкъ болмаз. Сабийле не къадар кёп тууарча мадарланы юслеринден айтханда, юйюрлеге болушуу аладан бек магъаналысыды. Къолайсыз юйюрлеге тутхучлулукъ этер, экинчи,ючюнчю сабийге да кёллендирир ючюн къошакъ мадарла керекдиле. Жаш юйюрлеге да энчи эс бурургъа тийишлиди.  Аланы асламысы уа артыкъ къолайлы болмаучудула. Нек дегенде ала алыкъа окъугъан неда энди ишлеп башлагъан, артыкъ уллу хакъ алмагъан жаш адамладыла. Ол  сылтаула бла  да кёпле  биринчи сабий табаргъа базынмайдыла, ол ишни арт болжалгъа саладыла.
Не жашырлыгъы барды, биз тюрлю-тюрлю мадарланы асыры кёп сюзгенбиз. Энди оноу этерге эмда сайлагъан амалларыбызны юсюнден билдирирге заман болгъанды. Келе тургъан 2018 жылда январьдан башлап россейли юйюрлеге тутхучлулукъ этиу жаны бла мадарланы  къолгъа алыуну дурус кёреме.
Биринчиси. Биринчи сабий туугъанда ай сайын анга 1,5 жыл толгъунчу  ахча тёлениригин тохташдырыргъа.  Ол  Федерацияны субъектлеринде бир сабийге жашау этерге жетерик ахчаны бек аз ёлчемине кёре тергелликди. Орта эсеп бла  (регионну кесине кёре) 2018 жылда -10 523 сом, 2019 жылда – 10 836 сом, 2020 жылда – 11 143 сом боллукъду. Ол тергелгенде юйюрню файдасы эсге алынырыкъды. Бек алгъа керти окъуна къолайсызлагъа болушлукъ этилсе тюз болур деп, алай къарайма.
Алгъаракълада айтханымча, тёленирик ахчаны ёлчеми Федерацияны субъектинде аны сурагъан жылны аллында жылны экинчи кварталына бир сабийге жашау этерге  жетерик ахчаны бек аз ёлчемине кёре тергеледи. Ол файдалары Россей Федерацияны субъектинде  ишлеген   адамгъа  заявление берилирни аллында жылны экинчи кварталында  жашау этерге жетерик ахчаны бек аз ёлчемине кёре тёленирикди.  Юч жылны ичинде ол мадарланы толтуруугъа 144,5 миллиард сом къоратыргъа белгиленеди.
Экинчиси. Аналыкъ капиталны тёлерге деп оноу этилгенли  11 жыл озгъанды. Ата-анала, юйюрле,сёзсюз, ол ахча бла  бир-бир бек керекли жумушларын тамамларгъа умут этедиле. Ол экинчи сабий табаргъа да кёллендирген сылтау болгъанды. Аналыкъ капиталны программасы келир жылны ахырында бошаллыгъын сиз билесиз. Андан ары уа не боллукъду деп, сизге кёпле сормай да турмайдыла. Манга да аны юсюнден дайым да эсгертгенлей турадыла.
Аналыкъ капиталны программасын 2021 жылны 31 декабрине дери созууну , аны бла да къалмай, аны къоратыргъа онг берлик къошакъ жорукъла да тохташдырыуну, ол санда къолайсыз юйюрле аны ай сайын аз-аз алалырча этиуню, дурус кёреме.  Мында да биринчи сабий туугъандача адрес амал эсге алынырыкъды – тёлеуле регионда сабийге жашау этерге жетерик ахчаны бек аз ёлчемине эмда файдалары ишге жараулулагъа жашау этерге жетерик ахчаны бек аз ёлчемине жетмеген юйюрлеге сабийлерине  1,5 жыл толгъунчу берилликдиле.
Андан сора да, аналыкъ капиталны сабийге школгъа дери билим бериуге, ол санда анга экиайлыкъ заманындан къараргъа  эмда къаратыргъа къоратыргъа эркин этилликди. Ол жумушла бек керек болгъанларын билеме. Энди ана сабий тапхандан сора да, ишин неда окъууун андан ары бардырыргъа боллукъду.
Ючюнчюсю. Кесигиз билгенликден, ючюнчю сабийге пособияла тёлеуге федерал бюджетден къошакъ ахча аллыкъ регионланы тизмесин кенгертирге деп оноу этилгенди.  Аллай пособияла 2013 жылдан бери тёленедиле. Аланы анала сабийге юч жыл толгъунчу алыргъа эркиндиле. Юйюрню файдасы эмда тёлеуню низамы  Россей Федерацияны субъектлерини законодательстволары бла тохташдырыладыла.
Былайда  бир затны эсигизге салыргъа сюеме: федерал бюджетден къошакъ ахча демография хал артыкъда осал  эмда туугъанланы саны Россейде орта эсепден эсе аз болгъан регионлагъа бериледи. Быйыл ол сылтаула бла Россей Федерацияны 50 региону болушлукъ алгъанды.
2018 жылда 1 январьдан башлап Россей Федерацияны 60 субъектине тутхучлулукъ этилликди. Аны орта эсеп бла бир тиширыугъа эки сабий жетген, башхача айтханда, туугъанланы коэффициенти экиге дери ёсген, регионла аллыкъдыла. Башында айтханымча, коэффициентни ол халда тюрлениую 60 регионнга ючюнчю сабийге пособие тёлерге деп федерал болушлукъ  алыргъа онг берликди.
Тёртюнчюсю. Жашау журтла бла жалчытыу да  бек магъаналы жумушду, артыкъда жаш юйюрлеге эмда сабийлери болгъанлагъа.  Ипотека кредитлени энчи программасын жашауда бардырыуну  дурус кёреме. Аны 2018 жылда  1 январьдан сора экинчи неда ючюнчю сабий тапханла хайырланыргъа боллукъдула.  Эски юйледе фатар алгъан неда алгъыннгы ипотека кредитлерин тёлеген юйюрлеге къырал процент ставканы 6 процентинден къалгъанын тёлерге болушурукъду.
Ангылатайым: сёз ючюн, ипотека кредитни  орталыкъ ставкасы бюгюнлюкде, Россейни Банкыны шартларына кёре, 10,5 процентди. Къырал быллай кезиуде кредитни багъасыны 4 процентинден асламын кеси боюнуна алады. Минстройну тергеулерине кёре, келир беш жылда ол программаны 500 мингден аслам юйюр хайырланыргъа боллукъду.
Андан да тынгылы ангылатайым. Ипотека кредитле бериуню программасы заман бла чекленеди, ставканы 6 процентден арысы экинчи сабий тууса, кредит алыннган кезиуден башлап 3 жылгъа дери; ючюнчю сабийде уа -5 жылгъа дери тёленеди. Мында быллай соруула чыгъаргъа боллукъдула: программа бошала турады, сабий а энди туугъанды, ол заманда уа къалай болсун? Субсидия берилген болжалны ичинде, алай 2022 жылны 31 декабринден кеч къалмай,  ючюнчю сабий тууду эсе, субсидия бериуню болжалы 5 жылгъа созуллукъду – экинчи сабий туугъанда алыннган кредитге субсидияла бериуню болжалы тауусулгъан кюнден башлап. Ючюнчю сабий экинчи сабий туугъанда алыннган кредитге субсидияла бериуню болжалы тауусулгъан кюнден сора, алай 2022 жылны 31 декабринден кеч къалмай, туугъан эсе, ол туугъан кезиуден башлап субсидия бериу жангыртылады.
Бешинчиси. Биз сабий садлада жер къытлыкъдан къутула келгенбиз. Энди къагъанакълагъа - экиайлыкъладан башлап ючжыллыкълагъа дери - яслиледе  жер жетерча этерге керекбиз. Бюгюнлюкде ата-аналадан 326 минг тилек келгенди. Келир эки жылны ичинде яслиледе ма аллай бир жер къураргъа белгиленеди.
Алтынчысы. Медицина болушлукъ сабийлени хар бирине да толусунлай жетерча этиуню  эмда аны качествосун игилендириуню къолгъа къаты алыргъа керекбиз.  Регионлада перинатал арала къурау жаны бла алгъа уллу атлам  этилгенин мен  бир кере айтып къоймагъанма. Болсада сабий поликлиникаланы асламысыны болумлары, аланы оборудованиялары осал халдадыла. Андан сора да, керекли специалистге кезиуню кёп сакъларгъа, къыйналып жазылыргъа  тюшеди. Ма ол  сылтаула бла да кёпле сабий табаргъа базынмайдыла. Иш анда да тюйюлдю, ол болумну тюзетмей, игилендирмей жарарыкъ тюйюлдю.
Сабий поликлиникаланы жангыртыр, тынгылы ремонт этер, керекли оборудование бла  жалчытыр ючюн, толу болмагъан тергеулеге кёре, 50 миллион сомдан артыкъ керек боллукъду. Ол ишлени регионла, биз арт заманда уллу болушлукъ этгенибизге да къарамай, кеслери алларына тамамлаялмазлыкълары баямды. Ол себепден жууукъ юч жылда ол ахчаны иги кесегин, бир жылгъа 10-шар миллиард сомну, федерал бюджет берликди.
Правительство регионла бла бирге сабий поликлиникаланы, ол санда больницаланы поликлиника бёлюмлерин  да, жангыртыуну, алагъа тынгылы ремонт этиуню графигин жик-жиги бла терк  жарашдырыргъа, софинансированияны болумларын эмда поликлиникаланы сайлауну жорукъларын къабыл кёрюрге  борчлу этиледи. Ол жумушланы проект-смета документация хазыр болгъанына  эмда проблеманы уллулугъуна кёре тамамларгъа тийишлиди.
Белгиленнген мадарла барысы да къыйматлы боллукъларына бир ишеклигим жокъду. Къайтарып айтама, сёз къыралны келир заманыны юсюнден, Россейде не къадар кёп сабий тууарыны эмда аланы ырахатлыкъларыны, медицина бла тынгылы жалчытыуну   юсюнден барады.

 

 

www.kremlin.ru

Свежие номера газет Заман


11.12.2017
08.12.2017
07.12.2017
06.12.2017