Аны жан къанатлысы кюн тюбюнде жер излегенди

Хар бир чыгъармачылыкъ бла кюрешген уллу адамныча, Къулийланы Къайсынны жашауунда да гюлле кёп эдиле, алай шинжиле да жетиширик эдиле. Чырмаула аны чыныкъдыргъан эдиле, сынаула уа, жюрегин багъа жетмез билимден толтура, дерс болгъандыла. Аны назму сёзю ол затланы кёз аллынга тутады.
Бек татлы шуёху Къулбайланы Мухажир «Не только о себе» деген китабында, поэт бла сюргюнде къалай танышханларыны юсюнден айта, Къайсын кесини сёзюню багъасын ол заманда окъуна биле эди, тынгылап турмай, дайым жаза эди… «столгъа», дейди. Къулий улу анга: «Мен Поэзия атлы дунияда тас боллукъ тюйюлме! Тюзлюк назмулары гунч болуп кетерге деп жазылмайдыла!» – деп айтыучусун эсгереди шуёху.
Поэтни къылыкъ хунеринде сабий жашха ушагъан жарыкъ кёллюлюгю, ыразылыгъы, излеую да кёп эди. Ол сейирсине биле эди – илхам да андан алгъанды. Сейирсиндире да – ол а халаллыгъындан келе эди.
Биринчи кере мен Къайсынны 1968 жылда «Космос» кинотеатрда поэзия тюбешиуде кёргенме. Ол сахнада сейирлик поэт Отарланы Керим бла бирге олтура эди. Ала адабиятны жашауда магъанасыны, поэзия жюрекни учундургъаныны юслеринден айта эдиле. Эсимде къалгъаны – къарсла бла Къайсын Шуваевични «литература» дегени. Ол жюрек кючю, энергетикасы бла залны алай жарыта эди, анда болгъанла аны назмуларын артда излеп, сюйюп окъурча.
Поэт аны къайгъы этдирген, азатлыкъдан бла къууанчдан толтургъан затланы юслеринден жазгъанды. Жашау кертиликден а, ол не бушуулу болса да, узаймагъанды.
Аны жан къанатлысы кюн тюбюнде жер излей эди. Къулбайланы Мухажир китабында урушдан сора Къыргъызстаннга келген Къулий улуну терк окъуна эслеген эдиле, дейди. Мен анга сейир этмедим. Ол адамланы кёп жыйылгъан жерлерине генерал бёркю бла, кавалерия жамычысы бла киргенде, аны таныгъан таулу фронтовик: «Генерал Къулий улу келеди! Жол къоюгъуз генералгъа!» – деп къычыргъанына да сейир этмейме. Ол оюн бу термилиуден бла тансыкълыкъдан ёле тургъан, кёлю сыннган халкъына этилген артыкълыкъгъа жууап эди.
Узакъ Шимал Къазахстанда 1945 жылда дуниясын алышханды поэтни устазы халкъ назмучу, малкъар адабиятны мурдорун салгъан Мечиланы Кязим. Жылла озуп, жазарыкъды Къулий улу, аны багъалай, сейир назмусун:
Алгъынча зыбыр сакъалынга
Жыягъымы къысып турургъа,
Таугъа къарагъан кибик, санга
Энтта да жангыдан къараргъа,
Мен тауну къатында олтургъан
Кибик, къатынгда олтурургъа,
Сен энтта Шыкъыда сау тургъан
Кибик, сёзюмю да айтыргъа
Эркин эт, Кязим, жокъча ёлюм,
Биз бирге барлыкъча жай тарда,
Къарарыкъча биз, бирге келип,
Акъ булут аугъанына къырдан,
Экибиз да барлыкъча бирге
Бызынгыдан ёрлеген жолда…

Багъа жокъду бу оюмлагъа. Ала Къайсынны кесини юсюнден да айтадыла – ол халкъыны тарыхын къалай иги билгени, аны тамырындан айырылмагъаны, аны фахмусу жери бла, халкъы бла байламлы болгъаны. Ол шуёхлукъну бла душманлыкъны, бирликни бла кесимчиликни, къууанчны бла къыйынлыкъны, сюймекликни бла алдауну багъаларын биле эди.
1982 жылда жазылгъан назмуну окъуйма. Ол Чегемде поэтни арбазында ёсген чум терекни юсюнденди. Кертисин айтсам, ары баргъан кюнюмде, ол жылны апрель айында, эслемегенме арбазда чум терекни. Алма терекле уа чагъа эдиле. Аланы къызгъылдым гюлчюклери саулай терек бахчаны толтуруп эдиле. Къайсын Шуваевич а айлана эди анда, бетин чакъгъан бутакълагъа жууукъ эте, баям, гюллеге къарай, аланы ариу ийислери бла солуй. Ма аллай романтиклей къалгъанды ол мени эсимде, жаз бла поэзия бир бирден айырылмагъанларыны шагъатыча.
Ол кюн мен поэтни Нальчикде Ленин районну партия комитетине СССР-ге 60 жыл болгъаны бла байламлы бардырылгъан конференциягъа чакъыра баргъан эдим. Келген эди, жарыкъ кёллю, магъаналы да сёлешген эди. Ол анга быллай жашауну таулагъа келген Совет власть бергенине керти ышана эди. «Ленинни юсюнден таулу поэмасында» Къулий улу бир атасыз, жарлы жашагъан жашчыкъны юсюнден айтады. Сора анда дагъыда Бекболат барды – жашчыкъны къууандырыргъа сюйюучю къоншу жаш. Бир Жылгы сууда чабакъ тутуп берир, бир аркъасында элтир, бир Тау Артындан, сванлыладан тилеп, алмала алып келир.
Артда жыл саны келген белгили поэт жангы букварьны конфет коробка суннганын айтханда, ангылайса, ол поэмадагъы жашчыкъ ол кеси болгъанын. Алай эсе уа, ол керти айтады – жашауун дунияны тюрлендирген революциядан ары – анга халал болгъан, фахму берген  къадарына ызлайды. Ол да поэзияда жетишимлерин халкъына юлешгенди.
Алай бла, Кязимни шауданындан чыкъгъан суу бла чёплеу баш ай жарыгъында бирге тюбегендиле. Алай бла жашаугъа, кюннге, дуниягъа да сюймеклик тууады.

Мария Котлярова, журналист, китап басмачы.

Свежие номера газет Заман


16.11.2017
15.11.2017
14.11.2017
13.11.2017