«Тинтиуле кёргюзтгеннге кёре, къарачайлыла бла малкъарлыла дюгерлилеге бегирек жууукъдула»

Жангы технологияла айный баргъаны бла байламлы дунияда сейир болумланы, озгъан ёмюрледе адамланы къалай жашагъанларын да билирге амал чыгъады. Ол ишде себеплик этген илмуладан бири уа генетикады. Бюгюнлюкде республикабызда этногеномика бла кюрешген Жаубермезланы Муратды.
Ол КъМКъУ-да биология факультетни тауусханды. Бусагъатда Башкъортостанны къырал университетини генетика эм фундаментальный медицина бёлюмюню аспирантыды. Кёп магъаналы ишле бардырады. Ол бюгюн бизни ушакъ нёгерибизди.
- Мурат, белгилисича, республикабызда этногеномика бла быллай бийик даражада кюрешген болуп сен биринчисе. Бу илмуну къалай сайлагъанса?
- КъМКъУ-да биология факультет бла тенг Къарачай-Черкесде къырал университетни тарых факультетин да бошагъанма. Этногеномиканы уа тарых эм  биология бла да байламлы болгъаны ючюн сайлагъанма. Бу илмуну хайыры бла къарачайлыла бла малкъарлыла эт-женлерине кёре къуралгъанларын, къайсы миллетле бла келишгенлерин билирге болады.
Магистратурада окъугъанымда, Кавказда узакъ ёмюрлюле кёп болгъаны себепли, аны магъанасы неде болгъанын билирча, къартланы къанларын алып, тинтиу ишле бардыргъанма. Алада башхалагъа ушагъамагъан ген болгъанын да билгенме.
- Андан ары окъууунгу бардырыргъа Башкъортостанны къырал университетин сайлагъанынгы сылтауу?
 - Алгъадан аспирантурагъа кесибизде кирген эдим. Ары экинчи жыл кёчгенме. Уфада этногеномика тинтиулеге жарагъан жангы лаборатория, техникада барды. Мени илму башчым Эльза Хуснутдинова да бу сферада къыралыбызда эм кючлю алимледен бириди. Генетикадан аллай терен билими болгъан адам бла ишлерге да сюе эдим. Аны бла чекленмей, Эстонияны лабораториясы бла да байламлыкъ жюрютедиле, ол а къауум тинтиу ишни анда тамамларгъа амалды.
- Ишингде тюбеген жангычы затланы юсюнден да айтсанг эди.
- Этногеномиканы хайыры бла бир миллетни келечилерини арасында къаллай тюрлю ДНК-ла тюбегенин, къайсы къайдан келгенин эмда ол мутация ненчанчы ёмюрледе къуралгъанын да ангыларгъа онг барды. Сёз ючюн, не заманлада да урушла болгъандыла, адамлагъа жашау этген жерлерин алыша турургъа тюшгенди. Аны ючюн барысы да бир жерлиле болуп, бир гаплогруппагъа кирген миллет хазна жокъду.
Башха-башха тукъумладан чыкъгъан малкъарлылада 300-ден, къарачайлылада уа 100-ден аслам адамны къанын тинтгенме. Бизде G2a-P16, R1a-Z2123, J2a-M410, R1a-M478. Къарачайда уа R1a-Z2123, G2a-P16, J2a-M410 гаплогруппала кёбюрек тюбегендиле. Аланы къайсысы не къауумгъа киргенин а Интернетде окъургъа боллукъду. Андан сора да, къоншу миллетлеге угъай, Кавказгъа да жууукъ болмагъан C-M407, L-M20, J2b-M12, O-M175, H-M52 дегенле да чыкъгъандыла.
- Къоншу миллетледен бегирег а къайсыла бла жууукъ болабыз сора?
- Эм алгъа белгилерге сюйгеним, биз Беш да Тау эл болабыз. Хар ауузну да кесини тарыхы барды, диалект башхалыкълары да эсленеди. Аны ючюн а аланы беш тюрлю субгруппагъа юлешип, алай тинте турама. Къарачайлыланы да энчи. Ол бек сейирди, нек дегенде ушагъан этгенликге, аланы бир бирден айыргъан энчиликле да тюбейдиле. Бютюнда эр кишилени жанларындан.
Дагъыда аладан отуз адамны хар бирини да 700 мингден аслам мутацияларыны эсеплери хазыр болгъанды. Энди Эстониягъа барып, аланы тинтирикме. «Bash» тилде «Eigensoft» программаны хайыры бла ол мутацияланы бир бирден айыргъан затларына къарарыкъма.    
Толу геном тинтиуле кёргюзтгеннге кёре, барысындан да бек къарачайлыла бла малкъарлыла дюгерлилеге жууукъдула. Бирбиз дерге да боллукъду. Къумукълула бла бек къаршыбыз деп айтылгъанлыкъгъа, ала башхаракъладыла. Эбизеле бла келишгенлерибиз да тюбейди.
Дагъыда белгилеригим, бизде терк-терк эшитесе, бир атадан туууп эки-юч башха тукъум болгъанбыз деген айтыуланы. Ол ётюрюкдю, нек дегенде ол тукъумланы кёбюсюню къанлары келишмейдиле.
- Озгъан жыл ишлеп башлагъан «1000 геномов России» проектни юсюнден да айтсанг эди.
- Алгъаракълада Санкт-Петербургда аллай магъаналы проект ишлеп тебирегенди. Анга уа атадан, анадан эм бир сабийден къан керек эди. Кесине да «семейное трио» дейдиле. Анга таулула да кирир ючюн 180 юйюрден анализ алып, ары ашыргъанма.
Аланы хайыры бла уа ол юйюрню ата-бабалары бу жерлеге къачан келгенлерин, андан сора къайсы миллетледен къатышлары болгъанын, ол регионда жашагъанланы энчиликлери недеди, къаллай ауруулары къозгъалыргъа къоркъуу барды дегенча генлери бла байламлы кёп къыйматлы затланы билирге боллукъду. Ол а битеуроссей базада сакъланырыкъды. Анга алыкъа бир-бир миллетле кирмегендиле. Таулуланы бла къарачайлыланы салгъанбыз.
- Къанны асламысында эр кишиледен алгъанынгы сылтауу недеди?
Хау. Адамны тюкюрюгюнден, чачындан да алыргъа жарайды. Алай къан бла кёбюрек билирге болады. ДНК материал да игирек сакъланады. Аны ючюн а энтта да керек болса, аны бла хайырланыргъа жарарыкъды.
 Къанны жангыз да эркегырыуладан алама. Нек дегенде ол анализ бла анасыны, атасыны жанын да билирге болады. Тиширыуну ДНК-сы бла уа жангыз да анасыны жанын кёраласа. Аны ючюн кишиленики бла ишлеген тынчыракъды.
- Этногеномикадан сора, не жаны бла иш бардыраса?
- Дагъыда палеонтология бла ишлерге умутлума. Ол а озгъан ёмюрледе жашагъанланы сюеклеринден алыннган ДНК-ды. Белгилисича, адамны санында эм иги тишлери сакъланадыла, аны себепли тинтиуге аланы алама.
Кавказны археология институтуну башчысы Атабийланы Биаслан себеплик этип Нальчикден эм Ставрополь крайда Новопавловск элде археология хранилищеден да алан, скиф къауумгъа киргенлени материалларын жыйгъанма. Ала 100-ден аслам болгъандыла. Ол ДНК-ны уа Кембридж университетге, Эстониягъа да ийгенме, энди алагъа къарарыкъдыла.
Мындан ары уа къаллай умутларынг бардыла?
Къысха заманда кандидат ишими хазырлап, къорууларгъа итинеме. Аны жетишимли бошагъанымдан сора да, бу жаны бла кёп сейир ишле бардырыргъа умутлума. Ала бла кюреширча республикада да тийишли лаборатория ачылыр деп ышанама.

Темуккуланы Амина.

Свежие номера газет Заман