ЖАШАУНУ АРИУ ДА, КЪОЛАЙЛЫ ДА ЭТЕРГЕ СЮЙЮП

КъМР-ни халкъ поэти, жазыучу, кёчюрмечи, КъМР-ни культурасыны сыйлы къуллукъчусу, Кавказны халкъ поэти, Россейни поэзия академиясыны член-корреспонденти Гуртуланы Солтанбекни жашы Салихге быйыл 80 жыл болгъаны бла байламлы битеу да кавказ республикалада байрамла барадыла. Этген ишине, фахмусуна сый берип, къалам къарындашлары, ол жерлени жамауатлары  да бизни заманны  ахшы поэтлеринден бирине атап, къууанч этедиле, жашау эм чыгъармачылыкъ жолуну юсюнден айтадыла, назмуларын окъуйдула. 

«Эльбрус» китап басма да, Гуртуланы Салихни юбилейине жоралап, бештомлукъ жыйымдыгъын чыгъаргъанды. Аны юч тому былтыр басмаланнганды, экиси уа – быйыл. Алагъа жазыучуну назмулары, поэмалары, романлары, повестьлери, кёчюрмелери да киргендиле. 
Биринчи китапха ал сёзню филология илмуланы кандидаты  Ёзденланы Фатима жазгъанды.  Ол анда Гурту улуну жашау эм чыгъармачылыкъ жолуну юсюнден толу хапар айтады, малкъар адабиятда аны магъанасы къалай бийик болгъанын белгилейди.
Биринчи жыйымдыкъ  юч бёлюмден къуралгъанды. Хар бири – энчи китап. Биринчиси – «Жол буюрулсун ызымдан келгенлеге» деген – алгъыш бла башланады.  Ол алгъыш жашауну юсюнден оюмлау бла бирге иги тилеклени шауданы болуп, къууандырады. Поэт  сабийликлерин уруш, кёчгюнчюлюк  сыйыргъан тёлюденди. Бу ал сёзюнде – алгъышында да келген жолуна, къадарына  къаллай багъа бергенин айтады, ызы бла уа аны бла бир кезиуде, бир жерде жашагъан адамлагъа, бютюнда окъуучу тенгине, ариу тилек этеди. 
Къууанчынг артыкъ болсун сени!
Ауур жюгюнгден а бёл манга.
Къарачы – бу дуния бир сейир,
Нечик ушап турады ол тангнга!

Сабийни башын сылагъандан
Уллу къыйынлыкъ кёрмей жаша!
Жашауунг сени сыйлагъанда,
Кёкде учуп турсунла къушла!
20-чы ёмюрню сынаулары кёп эди. Ол себепден ахшыларыбыз дайым жашау турмушубузну игиге тюрлендирирге кюрешип тургъандыла. Ким сауут бла, ким сабан агъач бла, ким къалам бла. Аллай багъалы адамына Салих Кязимни  санайды. Аны китапны ал бетлеринде сагъынады. 
Экинчи бёлюм «Назмум, жандауурсуз болма…», ючюнчю бёлюм а «Шаудан ауазы», деген атла бла келедиле.  Былагъа кирген назмуланы арасында граждан лирика, инсан, философия, табийгъат назмула да кёпдюле. Адамны юсюнден айтылгъанлары уа назмучу бизни къайсыбыз да  ата-бабаларыбыз  кёп сынауладан сыйлап алгъан ёмюрлюк затлагъа таяна жашагъанын  билдиредиле. Сёз ючюн,  «Эски жыр».  Анда таулу халкъ жырны къанат берген кючю жаны барны не тюрлю болумда да тирилтгенин кёргюзтеди. 
Асыры кёп айтылгъандан, сёзлери, макъамы да бирге байланып, сыйдамла болуп къалгъандыла эрттегили жырла, макъамла. Баям, жаныбыз бла, къаныбыз бла ангылайбыз аланы, акъылыбыздан алгъа болуп, къагъанакълай да. Поэтни кёз къарамы аллай затланы энчиликлерин чертип, ол айтырыкъ сёзюн лирика жигитни ауузуна салады. 
Ата журтну темасы, сёзсюз, Гуртуланы Салихни чыгъармачылыгъында эсли жерни алады. Аны «Холам», «Холамлыгъа сёзюм», «Акъ-Сууда битген наныкъ», «Холам, не болду санга?», «Намыс», «Акъ-Суучу сонетле», «Тилиди халкъны халкъ этген», «Мен, туугъан жерим, этмейме ант…» деген эм башха назмуларын окъугъан ангылайды – Салихча поэтлени жюреклери кенгди, андан сыйынадыла ары миллетни, къыралны, дунияны къайгъылары да. 
Ма ол себепден, ол гюржюлю Руставелини къанатлы поэмасын, винницачы назмучуланы жазгъанларын,  кёп башха миллетлени келечилерини да оюмларын ана тилибизде айтдыргъанды. «Кавказ жазыучуланы клубун» къурагъанды, «Кавказны халкъ поэти» деген сыйлы атха тийишли болгъанды.
Адамны бла табийгъатны бирликлери таулада бютюнда бек билинеди. Ол затны автор кёп назмуларында келишдиреди. Аланы бир-бирлерин табийгъатны суратлау бла башлап, ызындан адамгъа къайтады – урушдан къайтмагъан атасы Солтанбекге, ыннасы Къурманкъызгъа, анасы Абатха, сабийлигинде, артда да къадар тюбетген танышларына («Тау къайынчыкъ», «Туугъан жериме», «Къар», «Таула жууукъ кёрюнедиле…»…). 
Эжиулюдю айтылгъан сёз таулада. Ол кесин къаягъа уруп, артха къайтады да, андан болур алай. Сюймеклик да андан кёпдю бизде. Назмучу ариу сюжет ызла къурайды ол сезим жарсытхан, къууандыргъан лирика жигитлерине: бирде къызчыгъыны къолун тутуп, андан сюйгенини «тылпыуу келгенин» сезеди, бирде къызны анасы, къонакъгъа келип, алада унутуп кетген гюлменди аны сюйген жашы жанында жюрютеди, бетден-бетге тюбеселе, жашны «жюреги уста уучу тутхан кийик улакъчыкъ кибик тыпырдайды». 
Айхай да, хар заманда да сюймеклик кюнча жарытмайды. Аны жууапсызлыгъы кюйдюреди кёплени. Сюймеклик  къалай ачы да, къалай татлы да болгъаныны юсюнден айтады поэт («Санга жанын къурман этди къарамым…», «Къызынг соргъан иш болса», «Кишиге айтмайма мен кюйгеними», «Сюймеклик къыралы»…) . «Тюгенмезлик ырысхы» деген поэмасында ол ариу сезимни ажайып кючюне махтау салады. Сюйгени ол дуниядан къайтаргъан лирика жигит «жангы жашауунда» ал сёзюн: «Сени кёрдюм – къачдыла къайгъыларым…» – деп башлайды. 
Тиширыуну сыфатын кёп тюрлю амалла бла, сюжет ызла бла, табийгъат бла байламлы къурайды назмучу «Ананы сыйлы тилеги», «Тиширыу гюлле алып келеди», «Таулу къызгъа», «Къыргъызлы къыз», «Мени ыннам Къурманкъыз» деген эм башха чыгъармаларында. Таулу тиширыугъа этилген сый  миллетинге этилгенчады – ол сакълагъанды халкълыгъыбызны къыйын жыллада. 
Ата журтха термилиуню кеси сынагъан таулу жаш, ол болум кимни да жюрегин  алай къыйнагъанын биледи. Аны юсюндендиле «Чыганлыны жыры», «1944 жыл. 8-чи март», «Жиляйды терек», «Тууар вагон», «Кърым татарлы», «Тарых» деген назмула. 
Философия магъаналы чыгъармалары уа – «Жашаугъа сёзюм», «Саркъады суу», «Хар жюрек – бир къырал», «Алдаулу шошлукъ», «Элия бла кюн», «Жюрек къайгъым», «Акъыл», «Жер айтады манга» эм башхала – бизни заманны, адамны юсюнден сагъыш этдиредиле. Аны бла бирге чам, лакъырда да барды Гурту улуну поэзиясында.
Ой, къызла, тюшюмде сиз,
Бир жыйыннга жыйылып:
«Сени сюйюп, – дедигиз, -
Жагъаланы жыртдырдыкъ»…
Неда:
Мен киеу болайым сени ананга,
Бол сен а мени анамы келини…
Аталгъан назмула да кёпдюле китапда: «Жапсарыу чигинжиси» (Чеченланы Шамилге), «Алим Кешоков», «Хулчаланы Махти», «Луговскойну жюреги», «Миллет уланы (Батдыланы Мустафагъа), «Акъниетле» (Уяналаны Мухтарны юйюрюне),  «Биз къауумда игибиз» (Мокъаланы Магометге) эм башхала. Аланы хар биринде да поэт жылы сёзю бла ол ыразы болгъан адамланы танытады окъуучугъа. 
«Кюйген таш» атлы поэма Къулийланы Къайсыннга аталады. Бу жазыу уллу поэтни жашау эм чыгъармачылыкъ дерслери аны ызындан келгенлени жашау институтлары болуп къалгъанларыны юлгюсюдю.
Гуртуланы Салихни экинчи китабы да юч бёлюмден къуралады: «Тынгылайма жерни тебиуюне», «Атам. Анам.», «Кёк бла жер».  Биринчи бёлюмде келген «Кязим хажи – ата ташында» деген назму магъана, суратлау жаны бла да байды. Чыгъарманы къуралыу энчилиги  бу назму жанрда угъай, поэма болуп келгенин айтады. Нечик насыпды ол – аллында аллай, Кязимча, юлгю алыр акъылманы болгъан! Аны ата журтха къайтаргъанда, басхычына жабышхан жашладан бириди Салих. 
Жюрек жаланлыкъ бла жазылгъан «Гирхожанчы таматабыз» деген назму халал, чырайлы,  жумушакъ сёзлю, жууаш адамны – Отарланы Керимни келтиреди кёз аллынга. 
Салихни бери кирген «Тёрт алма терек» деген повестини жигитлери таныулу адамладыла – аны юйюрю. Урушха кете, атасы салгъан тёрт алма терек ёседиле лирика жигитни арбазында. Аманат этип кетгенди Солтанбек. Алай аланы къадарлары къалай боллугъун, боран желле не оноу этериклерин билмей эди таулу киши, тёрт баласына атап, ол алма тереклени орнатханда. Жюреги айтып,  бу чыгъарма алай жазгъаны сезилип турады. Ол юйюрню къадары халкъыбызны тарыхын къурагъан тюзлюк хапарладан бириди.  Бу темагъа автор «Атам». «Анам Аба» деген назму къауумларында къайтады.
Китапха Гурту улуну иги кесек поэмасы киргендиле. Аланы арасында «Байсолтанланы Алим». Ол жигитликни юсюнденди, аны махтау. «Мудах кёк», «Таш», «Кёк бла жер» деген поэмаларында, алагъа, баям,   публицистика поэмала дерге боллукъду,  Салих халкъланы, адамланы кёп жарсыулу, хорламлы, бушуулу да къадарларын суратлайды. Хар инсаннга да халкъыны борчу хакъ болгъанын лирика жигитлерини юлгюлеринде кёргюзтеди. Халкъын къоруулаудан, сакълаудан, аны миллет даражасы ючюн кюрешиуден кери болмазгъа чакъырады окъуучусун. 
Авторну «Мудах кёк» деген лиро-эпикалы поэмасы Ата журт урушда жоюлгъанлагъа аталгъан бушуу жырыды. Аталарыны тобукъларында олтурургъа термиле ёсгендиле кёпле. Автор аладан бириди. Ол сабийлени мудахлыкълары кёкге да жайылады. Къайтмай къалгъанла жыйырма миллион боладыла! Миллиондан бирини жюрекге жууукъ сыфатын эсгериу – аланы барын эсгериучады.  
Бу поэмада Гуртуланы Салих малкъар поэзияда алыкъа жюрюмеген суратлау амалланы хайырланады. Сёз ючюн, гыллыугъа келтирилген къара сёз бла айтады оюмларын, ауазы да суратлауну халына кёре, бир тёзюмлю, бир ёхтем, бир бушуулу эшитиледи. 
Назмуларында, поэмаларында, бери кирген «Согъумну 17-си» деген повестинде да жюрек тынгысызлыкъ лирика жигитни, авторну да жол нёгерлери болгъанлай барады. Сёз ючюн, «Чечен уруш», «Ийманлы Кавказыбыз» деген поэмалада  поэт заманны ниет ёкюлю болуп чыгъады. Мамырлыкъны къоруулау, жакълау баш борч эсе хар бир назмучугъа, не властьдан, не душманларындан къоркъмай, аны юсюнден Салихча ачыкъ айталгъан азды.  Аны ол жууаплылыгъы ата журтну, халкъны бюгюннгю кюню бла байламлыды.
Жазыучулукъ ишинде Салих, тенглешдириу, ушашдырыу, метафора, жаз тил, рифма байлыкъ, жютюлюк дегенча, уллу поэтикагъа тийишли амалла бла хайырлана, эсде къалгъан суратла къурайды.
Ючтомлукъну ючюнчю китабы саулай да кёчюрмеледен къуралады. Орус, белорус, дюгер, къыргъыз, поляк, азербайджан, тюрк, тюркмен, татар эм башха миллетли  поэтле бизни ана тилибизде сёлешедиле. Халкъла арасында къарындаш сезимлик Гуртуланы Салихни чыгъармачылыгъыны баш темаларындан бириди. Ол миллет айырыучуладан тюйюлдю. Ол адамлыкъ бийикликни, анга кирген жандауурлукъну, халаллыгъыны, огъурлулукъну жарыкълыгъына къууанады. Окъуучусун да ол затха чакъырады. 
Жыйымдыкъны тёртюнчю китабы  «Ёксюзле жулдузуну сарыны» деген  романдан къуралады.  Китапны баш жигити Къарачачны прототипи авторну анасы Абатды. Аны жашау жолунда тюбеген къыйынлыкълары, тирнеклиги, сабийлерин аягъы юсюне салыр ючюн кюреши, баш иеси урушда жоюлгъанына ийнанмагъанлай, аны сакълап, ёмюрюн ашыргъаны – бары да барды романда. Алай бла автор таулу тиширыуну юлгю алыр суратын къурайды. Ёксюзле жулдузу къарайды кёкден Къарачачны къыйынлыгъына, аны биргесине жарсыйды, жиляйды, къууанады… жашайды. Ол а ётюрюк айтырыкъ тюйюлдю.
Бешинчи китапха «Бахча къоншула» роман, «Къыйырчы» деген повесть бла «Жашау хапарла» киргендиле.  Роман сюргюнден къайтып келген жылладан башлап, жигитлери Хамбалийни, Хамангерийни, Шамшиятны, Шамарыуну, Лейляны юслери бла бир элни жашауун кёргюзтеди. Мында сюймеклик, жашау турмушунда тирнеклик, зарлыкъ, тенглик дегенча,  адамгъа  нёгер болгъан тюрлю-тюрлю шартла бардыла. 
Гуртуланы Салих кёп ишлеген жазыучуду, поэтди. Къолуна къалам алгъан эринчеклик этсе, жашауу жартылай къалгъанча болады.  Аны билип, ол ишлейди, жазады, алай бла, аны ариу да, тынчлыкълы да, къолайлы да этерге сюйюп, кесини юлюшюн къошады жашаугъа. 

 

 

Мусукаланы Сакинат .

Свежие номера газет Заман


14.11.2018
12.11.2018
09.11.2018
07.11.2018