Тарыхыбызны унутдурмазгъа, культурабызны, иги адетлерибизни эмда чемерлигибизни сакълаугъа бла айнытыугъа алландыргъан аламат амал

Ыйых кюн Огъары Малкъарда къарачай-малкъар халкъны адет-тёрелерин сакълаугъа бурулгъан «Нарт оюнла» фестиваль бардырылгъанды. Анга республиканы эллеринден, Къарачай-Черкесден да жамауат къатышханды. Ары келгенлени асламы жаш адамла болгъанлары уа бютюнда магъаналыды. 
Юбилейни аллында 
Быйыл фестиваль тогъузунчу кере къуралады.  Аны башламчысы «Къайсыннга жюз атлам» фондну таматасы Тетууланы Хадисни бизге айтханына кёре, оюнла ёсюп келген тёлюню халкъны тарыхына, адет-тёрелерине юйретир мурат бла бардырыладыла. «Маданият, тарых – хар миллетни да энчилигидиле. Биз да кесибизни тин байлыгъыбызны сакъласакъ, бу ишге хар адамыбыз да энчи эс бурса, малкъар миллетни этнографиясын, тарыхын, культурасын бийик тёрге салыргъа амалыбыз боллукъду»,-дегенди ол. 
Келир жыл а фестиваль биринчи юбилейин белгилерикди – 10 жыл. Хадис билдиргенича,  анга хазырланыу бюгюнлюкден башланнганды. Проектни энчиликлерини юслеринден айтханда уа, мындан ары ол хар заманда да Огъары Малкъарда «Буруннгу Малкъар» тарых-этнография комплексни майданында бардырыллыкъды.
 Ол а эрттегили таулу юйге ушашдырылып ишленнгенди, кеси да, айтханыбызча,   тарых-этнография музейге айланырыкъды. «Аны иеси Мамайланы Солтанды. Ол бюгюн бизге къонакъбайлыкъ этгени ючюн сау болсун. Мекям алыкъа битмегенди, энтта этиллик ишлери бардыла. Болсада былайда миллет къууанчланы бардырыргъа онг боллукъду. Дагъыда байрамны къураргъа болушханла Курданланы Руслан, Тетууланы Илияс адет-тёрелени сакълау ишге уллу магъана бередиле да, сау болсунла.   Бизге билеклик этген башха жашлагъа да ыспас этерге тийишлиди»,-деп къошханды фондну таматасы.
Юбилейге хазырланыу башланнганы себепли быйыл оюнланы программасында тюрлениуле болгъандыла. Сёз ючюн, миллет тутушуу  кетерилгенди, дагъыда команда эришиуле болмагъандыла,  хар ким да кесини къарыуун сынагъандыла. 

Миллетни даражасын тийишлисича 
тутаргъа 
Байрам а хурметли акъсакъал Мамайланы Абуну алгъыш сёзюнден башланнганды. Ол халкъгъа жарыкълыкъ, айныу тежегенди. Огъары Малкъарны Урушну эм урунууну ветеранларыны советини башчысы Къазакъланы Борис а миллетге жазгъан назмусун окъуп, анга жыр тагъаргъа кереклисин айтханды. 
Жыйылгъанланы аллында сёлеше, Тетууланы Хадис «Нарт оюнла» не мурат бла бардырылгъанларын айтханды. «Кёчгюнчюлюк жыллада бир-бир тёрелерибиз унутулгъан эселе да, аланы жангыртып, Минги тауну тёппеси къалай бийик эсе да, халкъыбызны даражасын алай кётюрюрге борчлубуз»,-дегенди ол. Черек районну администрациясыны бёлюмюню таматасы Байсыланы Харун быллай байрамла миллетни бирикдириуде, аны энчиликлерин сакълауда артыкъда магъаналы болгъанларын чертгенди. 
Къарачай-Черкесден къонакъ Лепшокъланы Владимир а мындан ары миллетге алан халкъ дерге чакъыргъанды. «Экиге бёлюнмей, бир миллет болгъаныбызны кёргюзтейик. Биз бир от жагъадан чыкъгъанбыз, ол себепден бирлик болургъа керекди»,-дегенди ол. 
КъМР-ни Альпинизмден федерациясыны башчысы Ёлмезланы Абдул-Халим да алгъышлагъанды жыйылгъанланы. «Ма бюгюн бери келген сабийле артда миллетибизни ариу тёрелерин, культурасын, энчиликлерин кеслерини балаларына юйретип, тёлюлени араларында байламлыкъла тас болмасынла»,-деп тилегенди ол. 
Назмучу, Россей Армияны подполковниги. «Свет Балкарии» китапны автору Сергей Еремеев, кесини сёзюн тауча окъуп, жыйылгъанланы къарсларына тийишли болгъанды. «Дуния терт-терк тюрленеди, жашау жеринде турмайды. Ата-аналарыбыздан къалгъан миллет хазнабыз тас болмаз ючюн къуралгъандыла бу оюнла. Бизни энчи, башхалагъа ушамагъан ариу адетлерибизге, тарыхыбызгъа эс бурургъа онгубуз барды»,-дегенди ол эмда «Вечера в Балкарии» деген назмусун окъугъанды. Байрамны бардыргъанла Гергъокъаланы Халимат бла Геляхланы Мурат а, халкъны тарыхыны юсюнден хапарлап, къууанчны бютюнда магъаналы этгендиле. 
Нартла 
кюч-къарыуларын сынагъан оюнла
Малкъар халкъны уланларына туугъан журтларын душманладан къорууларгъа кёп кере тюшгенди.  Тау жерледе жашагъан миллетге тышындан келгенлеге къажау турур ючюн дайым да хазыр болургъа, кюч-къарыу жыйышдырыргъа керек болгъанды.  «Къарт болсам да, нартма»,-деген сёз да ма аны ючюн жюрюген болур, баям. 
Шёндюгю тёлюге уа ата-бабаларыбызны оюнларын къайтарып, кючлерин сынаргъа тюшгенди. Алай бла ол кюн жашла, таматала да, жыл санларына кёре къауумлагъа юлешинип, таш атып эришгендиле. 
Аны ауурлугъу уа 9 килограммгъа жетгенди. Эришиулени бардыргъан Цепишланы Алий айтханыча, ташха Совет Союзну Жигити Уммайланы Мухажирни аты аталгъанды. Ол халкъны батыр уланыны туугъан журтундан келтирилгенди, оюнлагъа уа аны туудукълары да къатышхандыла. 
Алай бла 16 жылгъа дери жашла, 20-дан таматала эмда 50 жылдан, 60-дан атлагъанла, ташны инбашларындан тюртюп, сыртлары бла бурулуп атхадыла. Былайда ауурлукъну иги да узакъгъа учургъанла табылгъанларын ёхтемленип айтырчады. 
Хаз замандача, скандырбек тутханлагъа сейир уллу эди. Къарыуларын сынагъанланы тёгереклерине халкъ басынып, жашлагъа кёл этдиргендиле, хорлагъанланы алгъышлагъандыла. 
Бютюнда сейир а ат оюнла болгъандыла. Биринчиден, жашла иер сала билгенлерин кёргюзтгендиле. Ызы бла атны сехледен (бийиклиги метрге жетгенди) секиртгендиле, аны сир турдургъандыла.  
Дагъыда атлыла жортууулда жерден терини алыргъа, къолу бла неда таякъ бла жумуртханы сындырыргъа керек эдиле.  Битеу эришиуледе Сарбашланы Таулан башхаладан сынаулуракъ болгъанын кёргюзтгенди.   
Жыр, тепсеу 
тохтамагъандыла
Кертисин айтханда, байрамны концерт программасы да бай эди.  Ташлы-Таладан «Ас Салам» миллет тепсеу ансамбль а къууанчны бютюнда жарыкъ этгенди. Жаш артистле тохтамай, той-оюнну бардырып, ортагъа чыгъып, тепсеп тургъандыла. Ала кёргюзтген тюз тепсеуге уа жыйылгъанла къарсла бла тюбегендиле. 
Ансамбль къуралгъанлы быйыл октябрьде бир жыл толгъанды. Аны башчысы Байсыланы Илияс, бизге айтханыча, бюгюннге дери да жаш артистле быллай уллу концертлеге къатыша тургъандыла. «Быллай байрамла малкъар халкъны культурасын, миллет тепсеулерин сакълауда артыкъда магъаналыдыла. Ма кесигиз да кёргенсиз, той бир минутха да тохтамагъанды, сабийле, жаш къауум да ортагъа терк-терк чыкъгъандыла. 
Адам профессионалчамы тепсейди неда тойгъа биринчи кереми чыкъгъанды – ол артыкъ магъаналы тюйюлдю. Ёсюп келген тёлю халкъыбызны тепсеулерин сюедиле, аланы билирге итинедиле. Ма олду бек игиси»,-дегенди ол бизге. 
Ташлы-Таладан «Ийнар» ансамбльни артистлери уа, нартланы кийимлерин кийип, къолларына сауут  алып келгендиле. Ала да кючлю ёнлери бла деменгили къаяланы зынгырдатхандыла. 
Белгили артистлерибиз Гергъокъаланы Халимат, Туменланы Айшат, Байсыланы Артур да ариу ауазлары бла жыйылгъанланы къууандыргъандыла. Жаш жырчы Мамайланы Аливия уа, Халимат бла бирге «Иги сёз» деген жырны айтып,  келир заманда миллетибизни атын айтдырлыкъ артист боллугъуна ышандыргъанды. Къашхатау элден къобузчула  Къадырланы Аминат, Деунежева Мадина эм дауурбасчы Чеченланы Жамал да миллет макъамланы согъуп, тойгъа бютюнда къууат бергендиле. 
Къол устала 
фахмуларын 
кёргюзтгендиле 
«Нарт оюнлада» уа къол усталарыбызны ишлерин кёрюрге онг болгъанды. Огъары Малкъардан Россейни халкъ устасы Црайланы Къанидат ариу накъышлы кийизлени, башлыгъы бла жамычыны кёргюзтгенди. 
Къашхатаудан уста Гуппойланы Жагъафар агъачдан ишлеген алгъыш аякъланы, юй сауутланы келтиргенди. Белгили альпинист, Эверестге эки кере чыкъгъан Ёлмезланы Абдул-Халимге ол аякълагъа къарай тургъан кезиуде тюбегенбиз. «Мен быллай уллу аякъны кёрген да этмегенме»,-деп ышарып тюшгенди ол суратха.
Ол айтханыча, Огъары Малкъаргъа жюреги кётюрюлюп, сюйюп келгенди. «Нарт оюнла» миллетни тарых магъаналы жумушуду, халкъыбызны  байлыгъыны, культурасыны, ата-бабаладан къалгъан хазнаны, усталарыбызны къол къыйынларын кёргюзтюрге онг бередиле. Аллахны ахшылыгъындан, биз аланы тас этмегенбиз, халкъыма сынаргъа тюшген къыйынлыкълагъа да къарамай. 
Алай бир-бир ишле унутула барадыла. Сёз ючюн,  ашыкъ оюнну билмейди шёндюгю тёлю, алай бир 50-60 жыл алгъа уа сабийле аны бек сюйгендиле. Быллай жерледе болмаса, аланы къайда кёргюзталлыкъбыз?»-деп белгилегенди ол.  
Алай жюреги кётюрюлгени бла бирге уа миллет саулай былайда жыйылмагъанына къыйналгъанын да чертгенди ол. «Жаш тёлю асламды, Аллах ыразы болсун, алай таматала уа аздыла. Тёлюден тёлюге адетлерибизни кёргюзтмесек, юйретмесек, аланы къалай сакълаяллыкъбыз? Тилибиз, тёрелерибиз тас болсала, сора биз миллетбиз деп къалай айталлыкъбыз? Жазыучуларыбыз, тарыхчыларыбыз, миллетде атлары айтылгъан адамларыбыз да ма мында болуп, сабийлеге юлгю кёргюзтюрге борчлу эдиле. Бу оюнла аны башламчысы Тетууланы Хадис умут этип къурагъанча кенг болурла деп бек ышанама»,-дегенди ол бизге.
Эсепле
Ахырында эришиулени эсеплери чыгъарылгъандыла. Жыл санларына кёре, айырмалылагъа грамотала бла бирге биринчи жерге чыкъгъанлагъа саугъагъа минг сом, экинчи эм ючюнчю жерлени алгъанлагъа уа 500 сом берилгенди. Ол кюн «Нарт оюнлагъа» къатышхан артистле, аны къураргъа болушханла да белгиленнгендиле. 
Былайда «Буруннгу Малкъар» комплексни иесине, анда ишлеген къызлагъа, аш-сууну хазырлагъанлагъа барысына да ыспас этерчады. Байрамгъа келгенлеге ала таулу хычинле, локъумла, бишлакъ, татыулу чай бла тюбегендиле. Хар келген къурманлыкъ эт бла да сыйланнганды. Бу халкъ проекти жашауда бардырылып тургъаны бла ёхтемленип, аны жолу мындан ары да кенг боллугъуна толу ийнаныудабыз. 

Тикаланы Фатима.
Суратла авторнудула. 

 

Свежие номера газет Заман


12.10.2018
10.10.2018
08.10.2018
05.10.2018