Журтубузну аламатлыгъын, аны энчилигин сакълауну ышаннгылы себеби

Бюгюнлюкде табийгъатны  сакълауда заповедниклени магъаналары бек уллуду. Бу бёлюмде ишлегенле хар жыл сайын 11 январьда кеслерини профессионал байрамларын белгилейдиле. 1917 жылда ол кюн Россейде биринчи «Баргузин» тийре къуралгъанды.  Бюгюнлюкде уа къырал магъанасы болгъан 103 аллай жер, 47 миллет парк эм 64 заказник барды. Аланы барысы да бирге РФ-ни тийресини юч процентин аладыла.
Шимал-Кавказ федерал округну, ол санда Къабарты-Малкъарны да, бийик тауладан, агъачладан, сууладан, сейирлик жаныуарладан, битимледен къуралгъан тамаша табийгъатына къараргъа аслам турист келеди.  Аланы   кёбюсю Бийик тау заповедникде да болургъа сюедиле. Анга ушагъан башха жер жокъду деп таукел айтырчады. Мында бардырылгъан экскурсияны чеклеринде къонакълагъа тёгерек-башны кёргюзтюп, толу хапар билдиредиле. Турбазалада, альплагерьледе эм чатырлада ырахат жашарча онгла  бардыла.

Заповедник 1976 жылда  Кавказны эм Россейни да эм бийик жерлеринде -  Черек эм Чегем  ауузлада - къуралгъанды. Ол битеуда 82,6 минг гектарны алады, кесини да асламысы тауладыла.   Бызынгыда онеки километр узунлугъу болгъан къабыргъа, бийикликлери беш минг метрге жетген Жангы тау, Пушкинни тёппеси, Шхара, Дых тау эм Коштан-Тау да заповедникни тийресиндедиле.
Мында мингден артыкъ тюрлю-тюрлю битим ёседи. Аладан онбешиси РФ-ни Къызыл китабына тюшгендиле. Ол санда 250 эндемик бла 32 тюрлю реликт жаныуарла бла битимле да тюбейдиле. Аны бла бирге бу тийреледе 30 тюрлю жаныуар, 120 тюрлю къанатлы, чабакъ, къурт-къумурсха да бардыла.
Белгилисича, закон бла заповедникни тийресинде уучулукъ бла кюреширге эркин этилмейди. Алгъаракълада бардырылгъан тинтиулеге кёре, арт жыллада жугъутурну, аюуну, къабанны, бёрюню, тюлкюню, борсукъну, агъач киштикни, сюлесинни, енот маталлы итни эмда башхаланы санларына иги кесек къошулгъанды. Жаныуарланы бла битимлени сакълар, аланы санын кёбейтир мурат бла да  илму-тинтиу ишле аслам  бардырыладыла.  Кавказда эм уллу чыранла да мындадыла. Чегем, Бызынгы - Черек,

Малкъар-Черек, Сукан эм Хазнидон суула да аладан башланадыла.
Заповедникде 2004 жылдан тебиреп Малкъар, Бызынгы эм Чегем ауузлада сууну тазалыгъы тинтиледи. Аны бла бирге Бызынгыда 1700 метр бийикликде орналгъан метеостанцияда хауаны халин, басымын, къар, жауун къаллай бир жаугъанын, кюнню иссилигин эмда башха затланы билгенлей турадыла.
Экотуризмге мында аслам эс бурулады. Аны мураты  жамауатха табийгъатны сакълауну, аяуну магъанасын ангылатыргъады. Бюгюнлюкде Россейде бу жаны бла ишни 2020 жылгъа дери бардырыу жаны бла  программа ишлейди. Аны хайыры бла заповедникге хата жетдирмей, келген адамланы санын эки кереге кёбейтирге онг боллукъду.
Жай кезиуде студентле алимле бла бирге илму-тинтиу экспедициялагъа  къатышадыла, профессионалла табийгъатны видеогъа тюшюредиле, башха  тюрлю маршрутла да  къурайдыла. Бюгюнлюкде тёрт экотуризм жолчукъ ишлейди: «Мижирги», «Боран-Кош», «Бызынгы къая» эм «Гара-Аузусу».
Заповедникни инфраструктурасын: кордонланы, илму стационарланы, къараучу вышкаланы  эмда башха жерлени игилендирирча мадарла да этиледиле. Билим бериу жаны бла «Заман» эмда «Кавказны жюреги» деген кёрмюч бла ара ишлейдиле. Билдириу  стендле тагъыладыла, алада туристлеге тийишли жорукъла жазылыпдыла. Заповедник «Бызынгы» альплагерь эм «Башил» турбаза бла байламлыкъ жюрютеди. Къонакълагъа бу аламат жерлени табийгъатыны, жаныуарланы, битимлени юслеринден  хапарлагъан басма материалла эм кинопродукция, тюрлю-тюрлю сувенирле да сатыладыла.
Экологияны сакълау  таулагъа  баш магъана бериледи. Мында экосистеманы тюрлене баргъанын тинтирге  аламат онгла  бардыла. Аны себепли бу жерлени энчилигин  къорууларгъа тийишлиди. Заповедникде бардырылгъан проектле, мында биологияны  сакълау  бла бирге, экономиканы  да айнытыргъа  себеплик этедиле.

 

 

Тогъузаланы Лейля

Свежие номера газет Заман


16.04.2018
13.04.2018
11.04.2018
09.04.2018